Sürekli mağdur hissetmek, zamanla kişinin özgüvenini, karar alma becerisini ve harekete geçme isteğini zayıflatabiliyor. Psikolojide öğrenilmiş çaresizlikle ilişkilendirilen bu döngüyü kırmak ise bilimsel yöntemlerle mümkün.
KURBAN ZİHNİYETİ İNSANI NASIL ETKİLİYOR?
Olumsuz olayların sorumluluğunu sürekli dış etkenlere yüklemek, kısa vadede psikolojik bir rahatlama sağlayabiliyor. Ancak bu yaklaşım kalıcı hâle geldiğinde bireyin yaşamındaki gerçek fırsatları değerlendirmesini zorlaştırıyor.
Psikolojide kurban zihniyeti olarak tanımlanan bu eğilim, kişinin yaşadığı sorunlar karşısında kontrol gücünün bulunmadığına inanmasıyla ilişkilendiriliyor. Birey, zamanla kendi kararlarının ve davranışlarının sonuçları değiştirebileceği düşüncesinden uzaklaşabiliyor.
ÖĞRENİLMİŞ ÇARESİZLİK NASIL GELİŞİYOR?
Bu durumun psikolojik temellerinden biri, psikolog Martin Seligman’ın 1960’lı yıllarda geliştirdiği öğrenilmiş çaresizlik kavramına dayanıyor.
Seligman’ın deneylerinde kaçamayacakları olumsuz uyaranlara maruz kalan köpekler, daha sonra kaçma imkânı bulduklarında bile hareketsiz kalabiliyordu. Deneyler, kontrol edilemeyen olumsuz deneyimlerin pasif davranışlara yol açabileceğini ortaya koydu.
İnsanlarda da tekrarlanan başarısızlıklar, çocukluk travmaları ve sürekli eleştirilme, kişinin kontrol algısını zedeleyebiliyor. Böylece mağduriyet hissi, geçmişte yaşanan olumsuz deneyimlere karşı geliştirilen bir savunma mekanizmasına dönüşebiliyor.
MAĞDURİYET DÖNGÜSÜ ÖZGÜVENİ ZEDELİYOR
Kurban zihniyeti zamanla birbirini besleyen üç aşamalı bir döngü oluşturabiliyor:
- Olumsuzlukları kişiselleştirme: Yaşanan sorunların sürekli dış koşullardan kaynaklandığı düşünülüyor.
- Güçsüzlük hissi: Özgüven azalıyor ve kişinin kendi kararlarına duyduğu güven zayıflıyor.
- Çabalamaktan vazgeçme: Sonuçların değişmeyeceğine inanılarak harekete geçme isteği azalıyor.
Örneğin iş yerinde çabasının takdir edilmeyeceğini düşünen bir çalışan, zamanla daha az çaba gösterebiliyor. Bu durum, başlangıçtaki olumsuz beklentinin gerçekleşmesine neden olabiliyor.
Söz konusu döngü kaygı ve depresif belirtileri artırabilirken kişiler arası ilişkilerde de çatışmalara zemin hazırlayabiliyor.
KURBAN ZİHNİYETİNDEN KURTULMAK MÜMKÜN
Öğrenilmiş çaresizlik kalıcı bir durum değil. Beynin yeni deneyimler ve düşünce biçimleri geliştirebilme kapasitesi olan nöroplastisite, davranış değişikliğini mümkün kılıyor.
Bu süreçte ilk adım, mağduriyet hissini tetikleyen durumları fark etmek ve kişinin kontrol edebileceği alanlara odaklanmak.
Bilişsel davranışçı terapi ve şema terapisi gibi psikoterapi yaklaşımları, olumsuz düşünce kalıplarının yeniden değerlendirilmesine yardımcı olabiliyor. Öz şefkat geliştirmek ve sağlıklı sınırlar koymak da kişinin kontrol duygusunu güçlendirebiliyor.



