Günlük hayatta en sık kullandığımız nezaket sözcüklerinden biri “lütfen”. Birinden yardım isterken, bir şey rica ederken ya da sipariş verirken bu kelimeyi kullanmak çoğumuz için doğal bir alışkanlık. Peki, Danimarka, İsveç ve Norveç gibi Kuzey Avrupa ülkelerinde Türkçedeki “lütfen” kelimesinin ya da İngilizcedeki “please” sözcüğünün tam karşılığının bulunmadığını biliyor muydunuz?
İlk bakışta şaşırtıcı görünen bu durum, İskandinav toplumlarının daha az kibar olduğu anlamına gelmiyor. Aksine, bu ülkelerde nezaketin nasıl ifade edildiği, dil ile kültür arasındaki ilginç ilişkiyi ortaya koyuyor.
Nezaket her zaman bir kelimeye ihtiyaç duymuyor
Kuzey Avrupa dillerinde insanlar, isteklerini daha nazik hâle getirmek için farklı ifade biçimlerinden yararlanıyor. Norveç Yazılı Kültür Müzesi araştırmacısı dil bilimci James Puchowski’ye göre, başka dillerdeki nezaket sözcüklerinin doğrudan karşılığını aramak, bu kültürleri anlamanın en doğru yolu olmayabilir.
Örneğin Danimarka’da bir şey isterken “må jeg bede om” ifadesi kullanılabiliyor. Türkçeye “rica edebilir miyim?” şeklinde çevrilebilecek bu kalıp, isteği daha yumuşak ve nazik bir biçimde aktarıyor.
İsveç’te ise “tack”, yani “teşekkür ederim” sözcüğü, bir isteğin sonuna eklenerek nezaket göstergesi olabiliyor. Norveç’te de ses tonu, gülümseme ve beden dili, söylenen sözlerin nasıl algılanacağını etkiliyor.
Eşitlik anlayışı günlük dile de yansıyor
Bu farklılığın arkasında toplumsal alışkanlıklar da bulunuyor. İskandinav ülkelerinde insanlar arasındaki statü farklarının günlük iletişimde daha az vurgulanması, dilin kullanımına da yansıyor.
Geçmişte daha yaygın olan resmi hitap biçimlerinin zamanla geri plana düşmesi, kişilerin birbirleriyle daha doğrudan iletişim kurmasını kolaylaştırmış durumda. Bu kültürlerde gereğinden fazla resmiyet, bazı durumlarda samimiyetsiz ya da abartılı bile görülebiliyor.
Dolayısıyla nezaket, her zaman özel bir sözcük kullanmakla değil, karşıdaki kişiye nasıl yaklaşıldığıyla da ilgili.
“Lütfen” dememek kabalık mı?
Elbette hayır. Danimarkalılar “tak”, Norveçliler ve İzlandalılar “takk”, İsveçliler “tack”, Finler ise “kiitos” diyerek teşekkür ediyor. Bu sözcükler, iletişimde nezaketin kurulmasına yardımcı oluyor. Ancak bunların kullanımı, Türkçedeki “lütfen” kelimesinin her durumda birebir karşılığı olduğu anlamına gelmiyor.
Kuzey Avrupa ülkelerini ziyaret edenlere düşen en önemli görev, yerel halkın iletişim biçimlerini gözlemlemek ve içinde bulunulan ortama uyum sağlamak.
Çünkü nezaketin evrensel bir amacı olsa da evrensel bir dili yok. Bir toplumda kibarlığın göstergesi olan sözcükler, başka bir toplumda gereksiz resmiyet olarak algılanabiliyor. Asıl önemli olan, hangi kelimeyi kullandığımızdan çok, karşımızdaki insana nasıl davrandığımız.
mansetustu.com
