Zafer Özcivan / Ekonomist-Yazar
Günlük hayatımızda bazen hiçbir söz verilmeden, hiçbir imza atılmadan insanların aynı yönde hareket ettiğine şahit oluruz. Bir mahallede bütün esnafların aynı gün aynı ürüne zam yapması, bazı sektörlerde firmaların birbirine bakarak aynı fiyatları uygulaması ya da birbirlerini hiç aramadan aynı kararları vermesi buna örnek olabilir. İşte ekonomide ve rekabet hukukunda buna “örtük koordinasyon” denir.
Örtük koordinasyon, şirketlerin açık bir anlaşma yapmadan birbirlerinin davranışlarını takip ederek aynı yönde hareket etmeleridir. Yani ortada yazılı bir sözleşme ya da gizli bir toplantı olmayabilir. Ancak firmalar birbirlerinin attığı adımları izleyerek benzer kararlar alabilir. Sonuçta tüketici açısından ortaya çıkan tablo çoğu zaman değişmez. Fiyatlar yükselir, rekabet azalır ve vatandaş daha pahalı alışveriş yapmak zorunda kalır.
Aslında serbest piyasa düzeninin en önemli gücü rekabettir. Rekabet olduğu zaman firmalar müşteriyi kazanmak için fiyat indirir, kaliteyi artırır ve daha iyi hizmet sunmaya çalışır. Vatandaş da hem kaliteli ürüne ulaşır hem de bütçesini koruyabilir. Fakat rekabet zayıfladığında işler değişmeye başlar.
Bugün birçok kişi aynı soruyu soruyor: “Nasıl oluyor da farklı marketlerde, farklı markalarda ya da farklı işletmelerde fiyatlar neredeyse aynı oluyor?” Elbette bunun tek nedeni örtük koordinasyon değildir. Döviz kuru, enerji maliyetleri, işçilik giderleri ve vergiler de fiyatları etkiler. Ancak bazı sektörlerde firmaların birbirlerinin hareketlerini dikkatle izleyerek benzer fiyat politikaları geliştirmesi de göz ardı edilmemesi gereken bir durumdur.
Örtük koordinasyonun en büyük zararı tüketiciye olur. Çünkü vatandaş seçenek varmış gibi görünse de aslında benzer fiyatlarla karşılaşır. Bir mağazadan diğerine gitse bile önemli bir fark göremez. Böyle olunca rekabetin sağlayacağı avantaj ortadan kalkar.
Bu durum sadece fiyatlarla sınırlı değildir. Hizmet kalitesi de etkilenebilir. Eğer firmalar müşteriyi kazanmak için yarışmıyorsa, yeni yatırım yapma isteği de azalabilir. Teknolojik yenilikler yavaşlayabilir. Ürün çeşitliliği düşebilir. Sonuçta kaybeden yine vatandaş olur.
Örtük koordinasyonun oluştuğu sektörlerde yeni girişimcilerin işi de zorlaşır. Büyük firmalar birbirlerinin davranışlarını kolayca takip edebilirken, küçük işletmeler bu düzen içinde ayakta kalmakta zorlanabilir. Rekabet gücü azalan küçük esnaf zamanla piyasadan çekilebilir. Bu da ekonomik çeşitliliğin azalmasına neden olur.
Dijital çağda bu konu daha da önem kazanmıştır. Artık şirketler piyasadaki fiyatları saniyeler içinde görebiliyor. Bilgisayar programları ve yapay zekâ destekli sistemler sayesinde rakiplerin fiyat değişiklikleri anında takip edilebiliyor. Böylece firmalar birbirlerinin davranışlarına çok hızlı tepki verebiliyor. Bu teknoloji verimlilik sağlarken, yanlış kullanıldığında rekabet açısından bazı riskleri de beraberinde getirebiliyor.
Peki bunun önüne nasıl geçilebilir?
Öncelikle piyasaların şeffaf olması gerekir. Rekabeti bozabilecek davranışların yakından izlenmesi büyük önem taşır. Rekabet kurallarının güçlü şekilde uygulanması hem tüketiciyi hem de dürüst çalışan işletmeleri korur.
Denetim kurumlarının düzenli incelemeler yapması da oldukça önemlidir. Fiyat hareketleri dikkatle analiz edilmeli, olağan dışı benzerlikler araştırılmalıdır. Gerektiğinde ekonomik veriler bilimsel yöntemlerle incelenerek rekabeti bozabilecek uygulamalar ortaya çıkarılmalıdır.
Şirketlerin de etik kurallara bağlı kalması gerekir. Ticaret sadece kâr elde etmek değildir. Aynı zamanda güven kazanmaktır. Güvenini kaybeden bir işletmenin uzun yıllar ayakta kalması kolay değildir. Dürüst rekabet hem işletmeler hem de toplum için en sağlıklı yoldur.
Vatandaşın bilinçli tüketici olması da büyük önem taşır. Fiyat karşılaştırması yapmak, farklı markaları araştırmak ve alternatif ürünleri değerlendirmek piyasadaki rekabeti canlı tutar. Bilinçli tüketici, sağlıklı piyasanın en önemli gücüdür.
Unutulmamalıdır ki güçlü ekonomi sadece büyük yatırımlarla kurulmaz. Aynı zamanda adil rekabetle güçlenir. Rekabetin olduğu yerde üretim artar, kalite yükselir, fiyatlar dengelenir ve tüketici kazanır. Rekabetin zayıfladığı yerde ise hem üretici hem tüketici hem de ülke ekonomisi zarar görmeye başlar.
Örtük koordinasyon çoğu zaman gözle görülmeyen bir süreçtir. Ancak etkileri vatandaşın cebinde açıkça hissedilir. Bu nedenle piyasaların adil işlemesi, rekabet ortamının korunması ve denetim mekanizmalarının etkin çalışması büyük önem taşımaktadır. Sağlıklı bir ekonomi için görünmeyen anlaşmaların değil, açık rekabetin ve dürüst ticaretin hâkim olduğu bir piyasa düzenine ihtiyaç vardır. Çünkü kazananın yalnızca birkaç şirket değil, toplumun tamamı olduğu bir ekonomik düzen, güçlü ve sürdürülebilir kalkınmanın da temelini oluşturur.



