Zehra Sürmeli / Ph.D. Sosyolog
Herkes şikâyetçi, herkes haklı, herkes masum. Peki, bu toplumu kim yetiştirdi?
Son yıllarda toplumsal sorunlarımızın nedenini bulmak konusunda olağanüstü bir başarı gösteriyoruz.
Suçlu belli: Başkaları!
Aileler, “Toplum bozuldu, çocuklarımızı koruyamıyoruz” diyor.
Toplum, “Aile yapısı çöktü, gençlik elden gidiyor” diye yakınıyor.
Öğretmen aileyi, aile okulu, okul sosyal medyayı, sosyal medya da kullanıcıları işaret ediyor. Herkesin elinde bir suçlu listesi var. Ne ilginçtir ki kimsenin adı kendi listesinde bulunmuyor.
Sorumluluğu paylaşmakta bu kadar isteksiz, suçu dağıtmakta bu kadar cömert başka bir toplumsal beceri geliştirebilir miydik, emin değilim.
Sosyolog Émile Durkheim, bireyin toplumsal değerleri ve kuralları toplumsallaşma sürecinde öğrendiğini anlatır. Pierre Bourdieu ise ailelerin yalnızca maddi imkânları değil, alışkanlıkları, kültürel değerleri ve eşitsizlikleri de kuşaktan kuşağa aktarabildiğini gösterir. Yani aile, toplumdan bağımsız bir ada değildir. Toplum da ailelerin yetiştirdiği insanlardan ayrı, gökten inmiş bir yapı değildir. Ama biz bu karşılıklı ilişkiyi görmezden gelmekte oldukça kararlıyız.
Çocuğumuza dürüstlüğü öğütlüyoruz; sonra telefonda “Evde yok de” diyoruz. Saygılı olmasını istiyoruz; trafikte tanımadığımız insanlara hakaret ediyoruz. Şiddetten uzak durmasını söylüyoruz; evde sorunlarımızı bağırarak çözmeye çalışıyoruz. Empati kurmasını bekliyoruz; başkalarının acısını küçümseyebiliyoruz. Sonra da şaşkınlıkla soruyoruz: “Bu çocuklar kimden öğreniyor bunları?”
Gerçekten büyük bir gizem!
Oysa çocuklar yalnızca kendilerine söylenenleri değil, yetişkinlerin yaşadıklarını da gözlemleyerek öğrenirler. Ve bazen en etkili eğitim, hiç verilmediği sanılan eğitimdir. Fakat bütün sorumluluğu aileye yüklemek de başka bir kolaycılık. Bugünün ailesi ekonomik belirsizliklerin, çalışma hayatının, tüketim kültürünün, dijital dünyanın ve değişen toplumsal beklentilerin ortasında yaşamaya çalışıyor. Bir yanda geçim kaygısı, diğer yanda kusursuz ebeveyn olma baskısı.
Çocuklarla kaliteli zaman geçirin deniyor; ama o zamanı yaratacak koşullar her aile için aynı değil.
Çocuğunuzu ekrandan uzak tutun deniyor; fakat yetişkinlerin dünyası da ekranların etrafında dönüyor.
Başarılı çocuk yetiştirin deniyor; ardından başarı yalnızca notlarla, diplomalarla ve kazançla ölçülüyor.
Sonra çocukların neden kaygılı, yetişkinlerin neden tükenmiş olduğunu tartışıyoruz.
Toplum, ailelerden kendi ürettiği baskılara direnmesini beklerken, bu baskıları üretmeye devam ediyor. Asıl çelişki burada.
Bir başka yanılgımız da geçmişi kusursuz hatırlamak. “Eskiden aile vardı, saygı vardı, terbiye vardı!”
Elbette geçmişin dayanışma ve aidiyet bakımından değerli yönleri vardı. Ama geçmişte suskunluk da vardı. Aile içindeki şiddetin gizlendiği, çocukların düşüncelerinin önemsenmediği, kadınların yaşadıkları sorunları dile getirmekte zorlandığı hayatlar da vardı.
Her sessizlik huzur, her itaat saygı değildir.
Dolayısıyla aileyi korumak, geçmişin bütün alışkanlıklarını sorgusuz sürdürmek anlamına gelmemeli.
Çünkü sağlıklı aile, hiç tartışmayan aile değildir; anlaşmazlıkları birbirini incitmeden çözebilen ailedir.
Sağlıklı toplum da herkesin aynı düşündüğü toplum değil, farklılıklarla birlikte yaşayabilen toplumdur.
Şimdi kendimize daha rahatsız edici bir soru soralım: Bugün şikâyet ettiğimiz toplumsal davranışların hangilerini kendi hayatımızda sürdürüyoruz?
Adaletsizlikten yakınırken küçük ayrıcalıklarımızdan vazgeçebiliyor muyuz?
Saygısızlıktan şikâyet ederken farklı düşünen insanları dinliyor muyuz?
Çocukların duyarsızlaştığını söylerken kendi duyarlılığımızı davranışlarımızla gösterebiliyor muyuz?
Çünkü toplumsal değerler, yalnızca güzel cümlelerle korunmaz. Yaşanmadıkları sürece en etkileyici ahlak öğütleri bile duvarda asılı birer süse dönüşür. Ve belki de en büyük sorunumuz değerlerimizi kaybetmekten önce, onları başkalarından bekleyip kendimiz uygulamamaktır.
Sonuçta aile, toplumun hem aynası hem de mimarlarından biridir. Toplum aileyi etkiler; aile de yetiştirdiği insanlarla toplumu yeniden biçimlendirir. Bu döngünün değişmesi için ne yalnızca aileyi suçlamak yeterlidir ne de bütün sorumluluğu toplumsal koşullara bırakmak.
Herkesin başkasını düzeltmeye çalıştığı, kendisini ise değişimin dışında tuttuğu bir toplumda gerçek dönüşüm başlayamaz. Belki de artık “Bu toplum neden böyle?” diye sormadan önce başka bir soruyu cevaplamalıyız:
“Ben bu toplumun böyle olmasına hangi davranışlarımla katkıda bulunuyorum?”
Çünkü toplumsal bozulmanın en büyük ironisi şudur: Herkes değişim istiyor.
Ama mümkünse değişime önce başkaları başlasın!



